رهايي از دامي كه ترياك مي گستراند

نوشته : دكتر بهروز مصلحي

^مقدمه

^{ترياك از شيره گياه خشخاش با نام علمي " پاپاور سومنيفروم "(1) به دست مي آيد. در حدود بيست نوع آلكالوئيد(2) مجزا از ترياك مشتق مي شود كه معروفترين آنها مرفين(3) است. آلكالوئيدهاي نيمه مصنوعي كه از مرفين ساخته مي شوند، شامل هروئين(4)، كدئين(5) و هيدرومرفين(6) هستند. مواد كاملاً مصنوعي شبه ترياك كه در آزمايشگاه ساخته مي شوند، شامل مپريدين(7)،متادون(8) و پروپوكسيفن(9) مي باشند.}

^{اعتياد چيست؟}

^{وابستگي به مواد مخدر پديده اي زيستي و بر دو نوع است: 1- وابستگي روحي ، به اين صورت كه بيمار با اصرار به دنبال مصرف مواد مخدر مي رود تا حالات روحي و شخصي خود راخوشايند كند. 2- وابستگي بدني ، يعني حالتي كه قطع دارو باعث بوجود آمدن علائمي مي شود كه خوشايند بيمارنيست. گفته مي شود كه بدن به يك حالت تعادلي جديد در خلال مصرف مواد مخدر مي رسد كه اگر اين تعادل با مصرف نكردن مواد مخدر به هم بخورد، بدن به گونه اي مخالف عمل مي كند و علائم ناخوشايند بروز مي نمايد. وابستگي روحي تقريباً هميشه قبل از وابستگي بدني بوجود مي آيد ، اما ضرورتا‍ً منجر به آن نمي شود. اعتياد به معني حالتي است كه بدن هم از لحاظ روحي و هم از لحاظ بدني به مواد مخدر وابسته باشد. درسال 1964 ميلادي سازمان بهداشت جهاني به اين نتيجه رسيد كه اصطلاح اعتياد ديگر يك اصطلاح علمي نيست و پيشنهاد كرد كه اصطلاح " وابستگي دارويي" را بجاي اعتياد بكار ببرند. اما به رغم اين موضوع ، از كلمه اعتياد هنوز هم بطور وسيعي استفاده مي شود}.

^{جنبه هاي فرهنگي اعتياد}

^{هر جامعه اي مواد بخصوصي را به عنوان مجاز و بقيه مواد را غير مجاز براي افراد آن جامعه دسته بندي مي كند. مثلاً در ايالات متحده آمريكا و بسياري از كشورهاي اروپاي غربي كافئين(10) ، نيكوتين(11) و الكل جزو داروهاي ملي محسوب مي شوند و در برخي كشورهاي خاورميانه حشيش جزو مواد مجاز است ، در صورتي كه مصرف الكل غير مجاز مي باشد.}

^{در قبايل بخصوصي از سرخپوستان آمريكا پيوت(12) كه يك ماده توهم زاست ، ممكن است به صورت مجاز براي اهداف مذهبي مصرف شود.}

^{بهايي كه يك جامعه براي طبقه بندي يك ماده بعنوان غير مجاز مي پردازد ، كارهاي خلافي است كه از اين دسته بندي ناشي مي شود. قاچاقچيان بزرگ و حرفه اي بلافاصله پس از اعلام شدن يك ماده بعنوان غير مجاز فرصت خوبي براي پولدار شدن ، پيدا مي كنند ، در حالي كه معتادان وابسته به آن براي بدست آوردن نياز روزانه خود به دزدي ، خيانت و رفتارهاي ضد اجتماعي ديگر دست مي زنند تا خود را سرپا نگه دارند. در جامعه ما يكي از علل اعتياد به ترياك ، فقر فرهنگي و دريافت اطلاعات غلط راجع به ترياك توسط عوام است. براي مثال عده اي به تصور اينكه مصرف ترياك براي بيماريهاي قلبي مفيد است و يا قند خون را پائين مي آورد ، به اين ماده خانمانسوز پناه مي برند.}

^{همه گيري شناسي}

^{در مملكت ما ايران ، بيشترين ماده اي كه توسط معتادان مصرف مي شود ، خود ماده اصلي يعني ترياك است كه با توجه به عدم كشت خشخاش در ايران ، اين ماده بصورت قاچاق از خاور دور و خاورميانه از طريق مرز زميني افغانستان و پاكستان وارد كشور مي شود. چون در گذشته در ايران خشخاش كشت مي شد، دسترسي به ترياك در روستاها بيشتر بود ، اما امروزه چون از طريق شهرهاي بزرگ توزيع مي شود ، دسترسي به آن در شهرها بيشتر است. متاسفانه بخاطر عدم همكاري معتادان هنوز آمار دقيقي از اعتياد به ترياك در كشور ما وجود ندارد. مصرف ترياك در چين و خاور نزديك تا همين سالهاي اخير بطور وسيعي رواج داشت. استخراج آلكالوئيدهاي فعال ترياك و همچنين اختراع سوزنهاي زير جلدي براي استفاده از مرفين باعث شد كه مصرف ترياك و آلكالوئيدهاي آن در غرب هم افزايش يابد.}

^{سبب شناسي}

^{علتهاي اعتياد به ترياك زياد است. بطور كلي كنجكاوي و فشارهاي اجتماعي قويترين عوامل براي شروع استفاده از مواد مخدر است. افرادي كه در طبقات اجتماعي ـ اقتصادي پائين قرار دارند ، در خطر بيشتري براي اعتياد به ترياك هستند ؛ اما اعتياد به ترياك به طبقات اجتماعي ـ اقتصادي بالا هم گسترش يافته است و متاسفانه در قشر تحصيلكرده هم رو به گسترش است. در دسترس بودن ترياك و استفاده قبلي از مواد روانگردان مانند  حشيش ، شخص را به استفاده از ترياك مستعد}    

^{مي نمايد. بعضي ها معتقدند كه سيگار روزنه اي براي ورود به دنياي مواد مخدر است. افرادي كه پدر ومادر آنها از هم جدا شده اند و افرادي كه يكي از اعضاي خانواده شان معتاد هستند ، بيشتر در معرض خطر اعتياد مي باشند. سه چهارم از نوزاداني كه از مادران معتاد متولد مي شوند علائم قطع ماده مخدر را تجربه مي كنند و اعتياد نوزادان و شير خواران از معضلات اجتماعي بسيار دردناك براي هر جامعه است. نزديك به نود درصد از معتادان به ترياك يك اختلال رواني مشخص دارند كه اين اختلال در اغلب موارد افسردگي است. شخصيت ضد اجتماعي و اضطراب هم از اختلالات شايع در ميان معتادان به ترياك است.}

^{راههاي مصرف ترياك}

^{قديميترين وسيله استفاده از ترياك وافور است كه از يك حقه سفالي يا چيني و يك دسته چوبي ساخته شده است. وسايل ديگر مانند قليانهاي كوچك و يك لوله ساده نيز براي استعمال ترياك استفاده مي شود كه درهمه اين موارد با سوزاندن ترياك آلكالوئيدهاي آن تصعيد و استنشاق شده و از راه تنفسي جذب مي شود. راه ديگر استفاده از ترياك راه خوراكي است كه از مخاط گوارشي جذب مي شود. يك راه بسيار خطرناك ديگر كه بندرت استعمال مي شود جوشاندن و تزريق سياه رگي ترياك است كه علاوه بر خطر مسموميت شديد با ترياك به دليل استفاده از سرنگهاي آلوده مشترك ، خطر ابتلاء به هپاتيت و ايدز را هم بدنبال دارد.}

^{تاثير ترياك بر بدن}

^{آلكالوئيدهاي ترياك اثرشان را با چسبيدن به گيرنده هاي خود در دستگاه عصبي اعمال مي كنند. در سال 1974 ميلادي يك عامل داخلي با اثرهايي شبيه به ترياك كشف شد و انكفالين(13) نام گرفت. چندين شكل از اين ماده از مغز جدا شد كه در كل آنها را آندورفين(14) نام نهادند. آندورفين ها در انتقال عصبي شركت دارند و براي از بين بردن درد در بدن بكار مي روند. هنگامي كه شخص دچار صدمه جسمي مي شود ، اين مواد بطور طبيعي آزاد مي شوند و مسئول از بين بردن درد در مواقع صدمه حاد به بدن هستند. هروئين بسيار قويتر از مرفين و بيشتر از آن محلول در چربي است ، در نتيجه در مدت زمان كوتاهتري از سد مغزي عبور نموده و شروع اثر آن سريعتر است. كدئين بطور طبيعي در حدود نيم درصد در ترياك وجود دارد. بعد از جذب ، كدئين مقداري تبديل به مرفين مي شود و به گيرنده هاي عصبي مرفين مي چسبد. مواد مصنوعي مانند متادون ، مپريدين ، و پنتازوسين(15) هم به گيرنده هاي مرفين مي چسبند. تغيير در تعداد گيرنده هاي مرفين در اثر تماس مداوم با ترياك صورت مي گيرد و باعث ايجاد وابستگي مي شود. با چهار بار استفاده مداوم از ترياك تحمل شخص نسبت به آن بالا مي رود. اما براي ايجاد شدن علائم قطع دارو يعني ايجاد وابستگي بدني تعداد دفعات بيشتري لازم است.}

^{نشانه هاي باليني مصرف ترياك}

^{اگر چه آلكالوئيدهاي زيادي در ترياك وجود دارد و اين روزها ترياك هايي كه بدست مردم مي رسد بسيار بسيار ناخالص است ، و هر گونه تظاهرات باليني غير مترقبه اي ممكن است با مصرف ترياك هاي ناخالص اعم از مرگ ناگهاني ، سكته قلبي و مغزي ، استفراغ ، سر درد ، سرگيجه ، جنون آني و روان پريشي اتفاق بيفتد ، با اين وجود نشانه هاي باليني مرفين را مي توان بعنوان الگويي براي بقيه مواد خانواده ترياك بكار برد. تسكين ، چرت زدن ، تغييرات خلقي و ابري شدن قواي مغزي بدنبال استفاده از 5 تا 10 ميلي گرم مرفين بوجود مي آيد. اثرات تسكيني ، بيست دقيقه بعد از تزريق سياهرگي يا يك ساعت بعد از تزريق زير جلدي به حد اكثر خود مي رسد و چهار تا شش ساعت بسته به نوع ماده مخدر ، مقدار آن و تاريخچه قبلي دريافت دارو طول مي كشد. علائم ديگر شامل احساس گرما ، سنگيني دست و پا و خشكي دهان است. صورت و بخصوص بيني ممكن است به خارش بيفتد و برافروخته شود كه شايد بخاطر آزاد شدن هيستامين باشد. بعضي از بيماران دچار سرخوشي مي شوند كه ممكن است ده تا سي دقيقه طول بكشد. در كساني كه ترياك يا هروئين را بصورت تزريق سياهرگي استفاده مي نمايند ، يك احساس اوج آني به آنها دست مي دهد كه به سبب سريع رسيدن مواد به مغز است.}

^{اثر ضد درد مرفين انتخابي است. در واقع آستانه تحريك انتهاي عصبي به تحريك دردناك تغييري پيدا نمي كند و انتقال عصبي درد هم بدون تغيير باقي مي ماند . تنها درك و حس درد است كه تحت تاثير قرار مي گيرد و در واقع بيمار نسبت به درد بي تفاوت مي شود. بسياري از افراد كه اولين بار ترياك را تجربه مي كنند، نه تنها سرخوش نمي شوند ، بلكه حالشان بد مي شود و تهوع و استفراغ پيدا مي كنند. مرفين تضعيف كننده دستگاه تنفسي است و اين عمل را با اثر مستقيم بر روي مركز تنفسي در ساقه مغز اعمال مي كند. در انسان ، مرگ در اثر زيادي مصرف ترياك تقريباً هميشه به سبب ايست تنفسي است. تغيير در فشار خون ، ضربان قلب و گردش خون مغز هم ممكن است ايجاد شود كه در مقايسه با تغييرات تنفسي اهميت زيادي ندارد. مرگ ناگهاني با مصرف مقادير ناچيزي از ترياك به سبب بوجود آمدن واكنشهاي حساسيتي ، شوك آنافيلاكتيك(16) و ورم ريه ها ممكن است اتفاق بيفتد. اثرات ديگر مرفين شامل تنگ شدن مردمك چشم ، انقباض عضلات صاف ، مانند عضله رحم و مجاري صفراوي و يبوست است.}

^{مسموميت با ترياك}

^{مسموميت با ترياك كه بعد از مصرف مكرر آن اتفاق مي افتد ، بصورت تغييرات خلقي ، اختلالات روان تني ، خواب آلودگي ، اختلال در تكلم و اختلال در حافظه و از بين رفتن حضور ذهن ، خود را نشان مي دهد. اگر مقدار ترياك خيلي زياد باشد ، حيات شخص را به مخاطره مي اندازد كه از علائم آن مي توان به عدم پاسخ به تحريك دردناك ، اغماء ، تنفس ضعيف ، سرد شدن بدن ، كاهش شديد فشار خون ، شوك و كند شدن ضربان قلب اشاره كرد.}

^{مرگ معمولاً در اثر ايست تنفسي است. اصولاً در بيماري كه با حالت اغماء ، تنگي مردمك چشم و ضعف تنفسي به بيمارستان آورده مي شود ، حتماً بايد به مسموميت با ترياك و مشتقات آن مشكوك شد.}

^{نشانه هاي باليني قطع مصرف ترياك}

^{علائم قطع مرفين معمولاً در خلال شش تا هشت ساعت بعد از آخرين مصرف ، در كسي كه يك تا دو هفته بطور مداوم از ترياك استفاده نموده باشد، بوجود مي آيد. اين علائم در روز دوم و سوم به حداكثر ميزان خود مي رسد و در خلال هفت تا ده روز بتدريج كم مي شود. علائم قطع متادون معمولاً يك تا سه روز بعد از آخرين مصرف شروع شده و ده تا چهارده روز كامل مي شود. بعنوان يك اصل كلي ، موادي كه طول مدت اثرشان كوتاه تر است علائم قطع شديدتر و كوتاه مدت تري ايجاد مي كنند و آنهايي كه طول مدت اثرشان طولاني تر است ، علائم قطعشان خفيف تر و طولاني تر است. بسياري از علائم قطع ترياك شبيه به افزايش فعاليت دستگاه عصبي سمپاتيك در بدن است. علائم قطع ترياك عبارتند از: درد عضلاني شديد ، استخوان درد ، اسهال شديد ، شكم درد ، آب ريزش بيني ، اشكريزش ، سيخ شدن موهاي بدن ، خميازه كشيدن ، گشاد شدن مردمكهاي چشم ، بالا رفتن فشار خون ، بالا رفتن تعداد ضربان قلب ، به هم خوردن تنظيم سيستم حرارتي بدن كه شامل تب هم مي شود. يك معتاد بندرت در اثر ترك اعتياد مي ميرد ، مگر اينكه از قبل به يك بيماري شديد جسمي مثل بيماري قلبي مبتلا باشد. حالتهايي مانند بيخوابي ، كند شدن تعداد ضربان قلب ، تغييرات حرارت بدن و ويار شديد براي استفاده مجدد از ترياك ممكن است تا ماهها بعد از قطع مصرف ترياك در بدن باقي بماند. علائم ديگر قطع ترياك شامل : بيقراري ، تحريك پذيري شديد ، افسردگي ، لرزش اندامها ، ضعف شديد بدن ، تهوع و استفراغ است. بيشتر علائمي كه براي قطع ترياك ذكر شد ، حالتي شبيه به تصوير باليني يك آنفلوانزا مي باشد.}

^{درمان اعتياد به ترياك}

^{براي درمان اعتياد به ترياك علاوه بر درمان دارويي ، روان درماني هم لازم است. معمولاً افرادي كه بطور دراز مدت به ترياك وابسته اند، بيشتر مناسب براي درمان دارويي هستند ، ولي در مورد افرادي كه مدت كوتاهي از از اعتيادشان مي گذرد روان درماني موثرتر است. اساس درمان دارويي اعتياد به ترياك ، بر سم زدايي تدريجي استوار است. دارويي كه براي سم زدايي ترياك بكار مي رود، مي بايست خصوصيات زير را داشته باشد: 1- طولاني اثر تر از ترياك باشد. 2- از راه خوراكي قابل استفاده باشد. 3- از لحاظ شيميايي به ترياك شبيه باشد. 4- بيمار را به خود جذب كند تا ديگر سراغ ترياك نرود. در صورت دارا بودن اين خصوصيات ، مي توان دارو را آرام ، آرام  كم كرده و آن را قطع نمود. متادون يك داروي بسيار مناسب براي ترك اعتياد به ترياك است. طول مدت اثر متادون از 24 ساعت هم بيشتر است. اگرچه متادون هم خود يك داروي مخدر است و با قطع آن بيمار دچار علائم قطع مي شود ، اما كم كردن تدريجي آن از ترياك و هروئين راحت تر است. اخيراً كلونيدين(17) كه يك داروي ضد فشار خون است و روي دستگاه اعصاب مركزي اثر نموده و اثر سمپاتيك را كم مي كند ، مورد استفاده قرار گرفته است. چون كلونيدين از ترشح نور اپي نفرين جلو گيري مي كند ، باعث مي شود كه علائم پركاري سمپاتيك كه در اثر قطع ترياك ايجاد مي شود ، بوجود نيايد.}

^{مزاياي متادون اين است كه : 1- شخص معتاد از كشيدن ترياك دست برمي دارد. 2- مصرف متادون يك كار قانوني و مجاز است. 3- متادون سرخوشي كمي ايجاد مي كند. 4- متادون بندرت باعث ايجاد چرت آلودگي و يا افسردگي مي شود. 5- مهمتر از همه اينكه متادون به شخص اجازه مي دهد تا به فعاليت هاي روزانه خود ادامه دهد و مرتكب كارهاي خلاف براي بدست آوردن مواد مخدر نشود. تنها زيان متادون اين است كه شخص به يك ماده مخدر كه همان متادون باشد ، معتاد است و تصور مي شود كه مزيت كلونيدين بر متادون ، مخدر نبودن كلونيدين است و شخص به آن اعتياد پيدا نمي كند. در حالي كه ترك اعتياد و سم زدايي ترياك از بدن بسادگي صورت مي گيرد ، اما بازگشت مجدد به اعتياد با ترياك به طور قابل توجهي زياد است.}

^{گروه درماني}

^{در اين روش اشخاصي كه براي ترك اعتياد دور هم جمع مي شوند ، همه دچار يك مشكل بنام اعتياد هستند. براي پيوستن به اين گروه شخص بايد انگيزه قوي براي ترك اعتياد داشته باشد. داشتن سرگرمي هاي سالم و ايجاد اعتماد به نفس از عوامل بسيار مهم در ترك اعتياد است.}